Socrates: Kim był i czego nauczał ten grecki filozof?

0

Sokrates, urodzony około 470 roku p.n.e. w ateńskiej dzielnicy Alopece, jest jednym z najbardziej wpływowych starożytnych greckich filozofów moralnych, uznawanym za pierwszego zachodniego filozofa tego nurtu. Jego żoną była Ksantyppa, choć niektóre źródła wspominają o Myrto. Choć osobiście nie pozostawił żadnych pism, jego nauki, przekazane głównie przez uczniów takich jak Platon, wywarły fundamentalny wpływ na rozwój filozofii zachodniej. W wieku około 71 lat, w 399 roku p.n.e., został skazany na śmierć przez otrucie cykutą w Atenach, a jego życie i metody badawcze, w tym słynna metoda sokratejska, do dziś stanowią przedmiot fascynacji i analiz.

Sokrates jest postacią kluczową dla zrozumienia rozwoju myśli filozoficznej w starożytności. Choć sam nie napisał żadnych dzieł, jego wpływ jest nieoceniony, głównie za sprawą jego uczniów, którzy utrwalili jego nauki w swoich pismach. Najważniejszymi źródłami wiedzy o Sokratesie są dialogi jego ucznia Platona oraz pisma historyka Ksenofonta. Ze względu na znaczące różnice w tych relacjach, rekonstrukcja jego prawdziwej filozofii stanowi wyzwanie, znane jako problem sokratejski. Mimo braku bezpośrednich tekstów, Sokrates pozostaje jedną z najbardziej rozpoznawalnych i inspirujących postaci w historii filozofii zachodniej.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: W 399 roku p.n.e. miał około 71 lat.
• Żona/Mąż: Ksantyppa (oraz być może Myrto).
• Dzieci: Brak informacji w dostarczonym tekście.
• Zawód: Filozof.
• Główne osiągnięcie: Uznawany za pierwszego zachodniego filozofa moralnego; rozwój metody sokratejskiej.

Kim był Sokrates? Podstawowe informacje

Sokrates, urodzony około 470 roku p.n.e. w ateńskim demie Alopece, jest postacią absolutnie fundamentalną dla filozofii zachodniej. Uznawany jest za starożytnego greckiego filozofa z okresu klasycznego, a prawdopodobnie za pierwszego zachodniego filozofa moralnego. Jego nauki stały się główną inspiracją dla jego wybitnego ucznia, Platona, co podkreśla znaczenie jego myśli dla dalszego rozwoju filozofii. Sokrates był postacią enigmatyczną również z tego względu, że osobiście nie pozostawił po sobie żadnych pisanych dzieł. Cała wiedza o jego poglądach i metodach pochodzi wyłącznie z relacji innych autorów, przede wszystkim jego uczniów, co rodzi tzw. problem sokratejski – trudność w jednoznacznym odtworzeniu jego autentycznych nauk z powodu sprzecznych opisów.

Zmarł w 399 roku p.n.e. w Atenach, mając około 71 lat. Okoliczności jego śmierci były dramatyczne – został skazany na karę śmierci przez otrucie cykutą po procesie, który trwał zaledwie jeden dzień. Ten proces i jego konsekwencje stały się jednym z najbardziej znanych wydarzeń w historii filozofii, ilustrującym konflikt między indywidualną myślą a konwencjonalnymi normami społecznymi i religijnymi. Mimo upływu wieków, postać Sokratesa i jego filozofia wciąż budzą zainteresowanie i są przedmiotem badań.

Rodzina i życie prywatne Sokratesa

Rodzice i pochodzenie

Sokrates pochodził z ateńskiego rodu, a jego rodzicami byli Sofroniskos i Fainarete. Ojciec Sokratesa, Sofroniskos, był kamieniarzem, a matka, Fainarete, akuszerką. Choć nie są to zawody o wysokim statusie społecznym w starożytnych Atenach, świadczą one o pochodzeniu Sokratesa z klasy rzemieślniczej, a nie arystokratycznej. To pochodzenie mogło mieć wpływ na jego późniejszą postawę i sposób prowadzenia dialogów, skupiających się na kwestiach moralnych i etycznych, dostępnych dla każdego, niezależnie od pozycji społecznej.

Małżeństwa

Najbardziej znaną żoną Sokratesa była Ksantyppa. Choć jej postać jest często przedstawiana w anegdotach jako kobieta o trudnym charakterze, jest ona ważnym elementem narracji o życiu filozofa. Niektóre źródła historyczne wspominają również o drugiej żonie Sokratesa imieniem Myrto, jednak kwestia jej istnienia i stosunków z Sokratesem pozostaje przedmiotem sporów wśród historyków i badaczy jego życia. Te potencjalne małżeństwa, jeśli miały miejsce, wpisują się w szerszy kontekst życia rodzinnego Sokratesa, choć szczegóły dotyczące jego życia prywatnego są znacznie mniej znane niż jego filozofia.

Służba wojskowa

Sokrates, pomimo swojego skupienia na filozofii, był również obywatelem ateńskim, który pełnił służbę wojskową. Ksenofont, jeden z głównych kronikarzy życia Sokratesa, w swoich pismach podkreślał patriotyzm i niezwykłą odwagę filozofa na polu bitwy. Sokrates służył jako hoplita, czyli ciężkozbrojny piechur, co wymagało nie tylko fizycznej siły, ale także niezłomności ducha. Jego postawa podczas walk, w tym jego męstwo w bitwach pod Potidają, Delion i Amfipolis, świadczy o jego pełnym zaangażowaniu w obronę Aten i jego obywatelskich obowiązkach. Ta aspekt jego życia pokazuje, że Sokrates nie był jedynie teoretykiem, ale także człowiekiem czynu, gotowym do poświęceń dla ojczyzny.

Filozofia i metoda Sokratesa

Metoda sokratejska (elenchus)

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów filozofii Sokratesa jest jego metoda badawcza, znana jako metoda sokratejska lub elenchus. Polegała ona na prowadzeniu rozmów poprzez serię krótkich pytań i odpowiedzi. Celem tej metody było dogłębne zbadanie definicji pojęć abstrakcyjnych, takich jak cnoty (np. sprawiedliwość, odwaga, pobożność), oraz ujawnienie sprzeczności w poglądach rozmówcy. Często takie dyskusje kończyły się impasem, znanym jako aporia, co jednak stanowiło pierwszy krok do głębszego zrozumienia problemu i poszukiwania prawdziwej wiedzy. Metoda ta była kluczowa dla jego nauczania i stanowiła fundament jego wpływu na późniejszą filozofię.

Deklaracja niewiedzy (paradoks sokratejski)

Sokrates był znany z tego, że często publicznie deklarował swoją ignorancję. Jego słynne stwierdzenie, że „wie tylko to, że nic nie wie”, jest kluczowym elementem jego filozofii. Ten paradoks sokratejski podkreślał jego skromność intelektualną i świadomość ograniczeń ludzkiej wiedzy. Uznając własną niewiedzę, Sokrates otwierał drogę do prawdziwego poznania, które zaczyna się od pokory i chęci uczenia się. Jego podejście kontrastowało z sofistami, którzy często prezentowali się jako posiadacze wszechwiedzy.

Ironia sokratejska

Sokrates często posługiwał się specyficznym rodzajem ironii, znanym jako ironia sokratejska. Polegała ona na udawaniu niewiedzy lub ograniczonego zrozumienia tematu, aby w sposób subtelny obnażyć brak logiki, sprzeczności lub rzeczywistej wiedzy u swojego rozmówcy. Poprzez kwestionowanie pozornie oczywistych przekonań, Sokrates skłaniał ludzi do refleksji i rewizji swoich poglądów. Ta metoda, choć mogła być irytująca dla niektórych, była niezwykle skutecznym narzędziem pedagogicznym, mającym na celu prowadzenie rozmówcy do głębszego zrozumienia.

Intelektualizm etyczny

Centralnym punktem etyki Sokratesa był intelektualizm etyczny. Głęboko wierzył, że cnota jest tożsama z wiedzą. Zgodnie z jego przekonaniem, ludzie czynią źle nie z powodu złej woli, ale z powodu braku właściwego zrozumienia tego, co jest naprawdę dobre. Jeśli ktoś postępuje niemoralnie, oznacza to, że brakuje mu wiedzy o prawdziwej naturze dobra i konsekwencjach swoich działań. Dlatego kluczem do życia cnotliwym jest dążenie do wiedzy i mądrości.

Podejście do życia: „życie niepoddane badaniu nie jest warte przeżycia”

Sokrates jest autorem jednego z najbardziej znanych i wpływowych stwierdzeń w historii filozofii: „życie niepoddane badaniu nie jest warte przeżycia”. To zdanie stanowi esencję jego filozoficznego podejścia do życia. Podkreślało ono jego nacisk na ciągłą autorefleksję, analizę własnych przekonań i wartości, a także nieustanne poszukiwanie prawdy. Sokrates uważał, że życie pozbawione refleksji, bez krytycznego spojrzenia na siebie i świat, jest życiem zmarnowanym. Ta maksyma stanowi wezwanie do aktywnego i świadomego kształtowania własnego życia.

Giez (Gadfly)

Sokrates często określał siebie mianem „społecznego gza”. Uważał, że jego rolą w społeczeństwie ateńskim jest pobudzanie obywateli do myślenia i dbania o cnotę poprzez zadawanie im uciążliwych, ale prowokujących do refleksji pytań. Podobnie jak owad, który pobudza leniwego konia do ruchu, Sokrates swoimi dociekliwymi dociekaniami miał na celu wyrwanie Ateńczyków z intelektualnej apatii i zachęcenie ich do troski o rozwój moralny i duchowy. Ta metafora doskonale oddaje jego rolę jako krytycznego komentatora i nauczyciela społeczeństwa.

Proces i śmierć Sokratesa

Zarzuty oficjalne

W 399 roku p.n.e. Sokrates stanął przed ateńskim sądem, oskarżony o dwa główne przestępstwa: bezbożność (asebeia) oraz demoralizowanie ateńskiej młodzieży poprzez swoje nauczanie. Zarzut bezbożności wynikał prawdopodobnie z jego kwestionowania tradycyjnych wierzeń i praktyk religijnych, a także z twierdzenia o posiadaniu wewnętrznego głosu, daimonion, który mógł być interpretowany jako wprowadzanie nowych bóstw. Oskarżenie o demoralizowanie młodzieży było związane z jego wpływem na młodych Ateńczyków, którzy często towarzyszyli mu w jego dysputach i, pod jego wpływem, zaczynali kwestionować autorytety i ustalony porządek.

Przebieg procesu

Proces Sokratesa odbył się przed ateńskim sądem i, według relacji, trwał zaledwie jeden dzień. Był to proces, który zakończył się wyrokiem skazującym na śmierć. Choć brak szczegółowych protokołów, wiadomo, że Sokrates bronił swoich poglądów i sposobu życia przed oskarżycielami, nie okazując skruchy ani nie próbując się usprawiedliwiać w sposób, który mógłby zadowolić sąd. Jego postawa podczas procesu, choć odważna, nie przyniosła mu uniewinnienia, a wręcz mogła przyczynić się do surowości wyroku.

Odmowa ucieczki

Po ogłoszeniu wyroku skazującego Sokratesa na śmierć, jego przyjaciele i uczniowie zaoferowali mu pomoc w zorganizowaniu ucieczki z więzienia. Jednak Sokrates odmówił skorzystania z tej propozycji. Uzasadniał swoją decyzję tym, że jako obywatel Aten, musi być posłuszny prawu, nawet jeśli uważał wyrok za niesprawiedliwy. Ucieczka oznaczałaby naruszenie zasad państwa, które do tej pory szanował. Jego decyzja o pozostaniu i przyjęciu kary śmierci była wyrazem jego głębokiego szacunku dla praw i porządku społecznego, nawet w obliczu własnej zguby. Ta postawa stała się symbolem filozoficznej uczciwości i konsekwencji w głoszonych poglądach.

Wykonanie wyroku

Wyrok na Sokratesa został wykonany poprzez podanie mu trucizny, prawdopodobnie cykuty. Platon szczegółowo opisał przebieg egzekucji w swoich dialogach, zwłaszcza w „Fedonie”. Według tych relacji, Sokrates zachował spokój i godność aż do samego końca, prowadząc rozmowy ze swoimi uczniami i przyjaciółmi. Jego ostatnie chwile są przedstawiane jako przykład filozoficznego opanowania i akceptacji losu. Śmierć Sokratesa, choć tragiczna, stała się potężnym symbolem dla jego filozofii i jego wpływu na późniejsze pokolenia.

Źródła i dziedzictwo Sokratesa

Główni kronikarze: Platon i Ksenofont

Nasza wiedza o życiu i filozofii Sokratesa opiera się niemal wyłącznie na relacjach jego współczesnych i uczniów. Najobszerniejsze i najbardziej wpływowe świadectwa pozostawili Platon, jego uczeń, który przeżył go o około 50 lat, oraz historyk Ksenofont. Chociaż obaj byli blisko związani z Sokratesem, ich opisy znacząco się od siebie różnią, co stanowi jeden z kluczowych elementów problemu sokratejskiego. Platon przedstawia Sokratesa jako postać błyskotliwą, ironiczna i głęboko filozoficzną, podczas gdy Ksenofont ukazuje go jako bardziej przyziemnego, skupionego na samokontroli i praktycznych aspektach życia. Te różnice w relacjach sprawiają, że odtworzenie wizerunku „prawdziwego Sokratesa” jest zadaniem niezwykle trudnym.

Różnice w opisach

Rozbieżności między opisami Sokratesa autorstwa Platona i Ksenofonta są znaczące. Platon w swoich dialogach, szczególnie w „Uczcie” czy „Obronie Sokratesa”, kreuje postać Sokratesa jako błyskotliwego mówcy, pełnego dowcipu i głębokiej mądrości, który poprzez dialog odkrywa prawdę. Z kolei Ksenofont w swoich „Wspomnieniach o Sokratesie” przedstawia go jako postać bardziej stateczną, skupioną na cnocie i samokontroli, pozbawioną większego humoru i finezji, którą przypisuje mu Platon. Te odmienne interpretacje wpływają na sposób, w jaki postrzegamy Sokratesa i jego filozoficzne dziedzictwo.

Karykatura u Arystofanesa

Ważnym, choć nieco ironicznym, źródłem informacji o Sokratesie jest jego karykaturalne przedstawienie w sztuce ateńskiego komediopisarza Arystofanesa, zatytułowanej „Chmury”. W tej sztuce Sokrates został ukazany jako absurdalny ateista i sofista, zajmujący się filozofią przyrody i unoszący się w powietrzu w koszu. Choć jest to obraz satyryczny i daleki od rzeczywistości, świadczy on o tym, że Sokrates był postacią rozpoznawalną w ateńskim społeczeństwie i że jego nietypowe metody nauczania oraz poglądy budziły zainteresowanie i kontrowersje. Karykatura ta pokazuje, jak Sokrates był postrzegany przez niektórych współczesnych mu Ateńczyków, którzy mogli nie rozumieć lub nie akceptować jego filozofii.

Wpływ na późniejsze epoki

Myśl Sokratesa wywarła ogromny i trwały wpływ na rozwój filozofii i kultury Zachodu. Jego idee były studiowane przez uczonych w średniowieczu, zarówno w Europie, jak i w świecie islamskim. Odegrał kluczową rolę w renesansowym humanizmie, inspirując humanistów do powrotu do klasycznych źródeł. W nowożytności jego myśl inspirowała takich filozofów jak Søren Kierkegaard i Friedrich Nietzsche, którzy widzieli w nim wzór niezależnego myśliciela. Nawet dzisiaj, jego metody dialogu i dążenie do prawdy pozostają aktualne i cenione.

Gatunek literacki

Rozmowy Sokratesa z innymi Ateńczykami, których przebieg został utrwalony w pismach jego uczniów, dały początek nowemu gatunkowi literackiemu. Arystoteles, uczeń Platona, ukuty termin „dialog sokratejski” (logos sokratikos) na określenie tych form literackich. Dialog sokratejski charakteryzuje się tym, że główną postacią jest Sokrates, który poprzez pytania i odpowiedzi prowadzi rozmówcę do odkrycia prawdy lub do uświadomienia sobie własnej niewiedzy. Ten gatunek literacki stał się niezwykle ważny dla rozwoju filozofii i literatury europejskiej.

Kontrowersje i postawa społeczna Sokratesa

Postać polaryzująca

Sokrates był postacią niezwykle kontrowersyjną w społeczeństwie ateńskim. Budził on zarówno wielki podziw i lojalność wśród swoich uczniów, którzy widzieli w nim mędrca i nauczyciela życia, jak i silną niechęć u wielu obywateli, którzy postrzegali go jako zagrożenie dla tradycyjnych wartości i porządku społecznego. Jego nieustanne kwestionowanie utartych poglądów i autorytetów, a także sposób prowadzenia dyskusji, często wywoływały irytację i krytykę. Ta polaryzacja w odbiorze jego postaci jest jednym z kluczowych elementów jego biografii i świadczy o jego znaczącym wpływie na życie intelektualne Aten.

Sokratejskie daimonion

Jednym z najbardziej intrygujących aspektów życia Sokratesa było jego twierdzenie o posiadaniu wewnętrznego głosu, który określał jako daimonion. Sokrates twierdził, że ten głos powstrzymywał go przed podejmowaniem błędnych lub nieodpowiednich decyzji. Przez oskarżycieli Sokratesa, w tym podczas jego procesu, to zjawisko było interpretowane jako wprowadzanie nowych bóstw lub jako przejaw szaleństwa, co stanowiło jeden z zarzutów o bezbożność. Dla Sokratesa jednak daimonion był raczej wewnętrznym sumieniem lub intuicyjnym przewodnikiem, co podkreśla jego indywidualne podejście do moralności i duchowości.

Ciekawostki o Sokratesie

Zainteresowania naukowe

Choć Sokrates jest przede wszystkim znany jako filozof moralny, istnieją dowody sugerujące, że jego zainteresowania naukowe ewoluowały z czasem. Według sztuki „Chmury” Arystofanesa, a także dialogu Platona „Fedon”, Sokrates w wieku około 45 lat wykazywał zainteresowanie filozofią przyrody. Oznacza to, że początkowo mógł być skupiony na badaniach dotyczących natury świata, podobnie jak wcześsi filozofowie presokratejscy. Z czasem jednak jego uwaga przesunęła się w kierunku etyki i problemów moralnych, co stało się jego głównym polem działalności filozoficznej.

Arystoteles jako źródło

Choć Arystoteles urodził się po śmierci Sokratesa i przez 20 lat uczył się u Platona, jego pisma są uznawane za kluczowe, choć ograniczone źródło wiedzy o doktrynach Sokratesa. Arystoteles, jako jeden z najwybitniejszych filozofów starożytności, miał dostęp do bogatej tradycji filozoficznej, w tym do dzieł i nauk swoich poprzedników. Jego analizy i interpretacje Sokratesa, choć pochodzą z drugiej ręki i mogą zawierać własne interpretacje, stanowią cenne uzupełnienie wiedzy o Sokratesie, zwłaszcza w kontekście jego wpływu na późniejszą myśl filozoficzną.

Kopiowanie wizerunku

Słynna marmurowa głowa Sokratesa, którą można obecnie podziwiać w Luwrze, nie jest oryginalnym dziełem starożytnego artysty, lecz rzymską kopią. Oryginalny posąg, wykonany z brązu, został stworzony przez greckiego rzeźbiarza Lizypa. Choć oryginał zaginął, istnienie jego kopii świadczy o tym, jak wielkim szacunkiem Sokrates darzony był w późniejszych epokach. Wizerunek ten, choć będący dziełem rzymskiego artysty, stał się ikoną przedstawiającą Sokratesa i jest powszechnie kojarzony z jego postacią, utrwalając jego wizerunek w kulturze popularnej i artystycznej.

Kluczowe daty w życiu Sokratesa

Główne założenia filozofii Sokratesa

• Metoda sokratejska (elenchus) – badanie pojęć poprzez pytania i odpowiedzi.
• Paradoks sokratejski – deklaracja własnej niewiedzy („wiem, że nic nie wiem”).
• Ironia sokratejska – udawanie niewiedzy w celu obnażenia błędów rozmówcy.
• Intelektualizm etyczny – cnota jest tożsama z wiedzą; zło wynika z niewiedzy.
• Podejście do życia – „życie niepoddane badaniu nie jest warte przeżycia”.
• Określanie siebie jako „społecznego gza” – pobudzanie społeczeństwa do myślenia.

Warto wiedzieć: Brak własnych pism Sokratesa stanowi wyzwanie dla historyków, a sprzeczne relacje jego uczniów stwarzają tzw. „problem sokratejski”, utrudniający pełną rekonstrukcję jego filozofii.

Główni kronikarze i ich dzieła o Sokratesie

Warto wiedzieć: Choć Arystoteles urodził się po śmierci Sokratesa, jego pisma są ważnym, choć ograniczonym, źródłem wiedzy o doktrynach Sokratesa.

Sokrates, postać-kamień węgielny filozofii zachodniej, pozostaje żywy w pamięci dzięki swoim uczniom i swoim nieśmiertelnym ideom. Jego życie i śmierć, naznaczone niezachwianym dążeniem do prawdy i cnoty, mimo braku własnych pism, wywarły fundamentalny wpływ na sposób, w jaki myślimy o etyce, wiedzy i sensie życia. Jego metoda badawcza i intelektualizm etyczny nadal inspirują do krytycznego myślenia i poszukiwania mądrości, a jego słynne stwierdzenie „życie niepoddane badaniu nie jest warte przeżycia” pozostaje uniwersalnym wezwaniem do świadomego i refleksyjnego życia.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Socrates